Philippe Pagnotta, Jacques Mourier, Les églises fortifiées de la Meuse : au cœur de la mémoire des terroirs, Conservation départementale des Musées de la Meuse, Conseil général de la Meuse, 1993, 18 €.

Dit werk werd gepubliceerd ter gelegenheid van de tentoonstelling die georganiseerd werd door de Conservation départementale des Musées de la Meuse en volgt een fotocampagne met unieke afbeeldingen van dit erfgoed. Het brengt een kritische kijk op de bronnen en een volledige inventaris.

In de middeleeuwen en de moderne tijd was de kerk niet alleen een plaats om te bidden, maar ze vervulde ook verschillende sociale functies waarbij het sacrale en het profane aspect zich sterk vermengen. De kerk staat centraal in het leven van de gemeenschap en heeft ook de functie van toevluchtsoord voor de landelijke bevolking die voortdurend blootgesteld is aan onveiligheid, soldaten en bandieten die het platteland terroriseren en plunderen. Het plattelandsverzet wordt georganiseerd in de kerk en op het kerkhof. De versterkte kerken vormen een miskend erfgoed, dat al te vaak beschouwd wordt als marginaal en triviaal.